ҮС ИНИ-БИИ АТ СҮҮРДЭЭЧЧИЛЭР
Саха биир саамай таптыыр оонньуута – ат сүүрдүүтэ буолар.
Саха дьоно былыр-былыргыттан сылгы дууһалаах. Саха тыйыс, иҥиэттэ охсубат майгылаах да буоллар ат сүүрдүүтүгэр кини уларыйар, хаана уһуктар…
Бүгүн, биһиги кэпсиир дьоруойдарбыт, Арыылаах нэһилиэгиттэн төрүттээх, аҕаларын утумнаабыт 3 ини- бии ат сүүрдээччи Валентин, Иннокентий, Константин Ивановтар буолаллар.
Константин, Иннокентий уонна Валентин Ивановтар Саха сиригэр номнуо биллэр жокейдар. ҮҺүөн Улуу Туймаада туоната- дьоллоох Дьокуускай куоракка уонна Эҥсиэли хочотугар сүүрүк аттары баайаллар, сүүрдэллэр. Иннокентий, Валентин улуустар аттарын эрчийэн сүүрдэр эрэ буоллахтара, Константин быыЬыгар бэйэтин кэтэх аттарын эмиэ эрчийэн сүүрдэр.
Константин тренер- жокей. VI кылаастан, сылгыһыт, ат баайааччы Чириков Иннокентий ФедоровиЬы кытары үлэлээн аты баайарга, сүүрдэргэ үөрэммит. Оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан Сунтаар, Ньурба улууһун ыһыахтарыгар ат сүүрдүүтдгүэр элбэхтэ бастаабыт уонна бириистээх миэстэлэргэ тиксибит. Кэлин бэйэтэ тренердээн саҕалаан, дьону түмэн дьарыктаан улэлии барбыт. 2000 сылга Уус Алдан улууһугар «тренер-жокей, конер» диэн идэҕэ үөрэнэн бүтэрэн Сунтаарга, Ньурба5а, Бүлүүгэ, Үөһээ Бүлүүгэ улэлии сылдьыбыт. 2014 сылга Дьокуускай куоракка онно баар Сунтаар аттарын баайталаан үлэтин саҕалаабыт. Дьокуускай куоракка маҥнайгы улахан ситиһиитинэн 2015 сылга Турбо Дансер диэн Сунтаарбыт улууһун атынан, «СР Ил Дархан бирииһэ» сыл сүрүн сүүрдүүтүгэр бириистээх IV миэстэ буолбут. Былырыын Дьокуускай куорат “Саха-Тент” диэн тэрилтэ аттарын эрчийэн сүүрүдүбүтэ. «СР Ил Дархан бирииһэ» сыл сүрүн сүүрдүүтүгэр, Йортен диэн атынан I миэстэни ылан, улууспут ат сүүрдүүтүн таптааччыларын барыларын үөртэ, чуолаан нэһилиэкпит киэн туттуута буолла. Быйыл Хацалас улууһун аттарын эрчийтэлии сылдьар. Биирдиилээн сыллар түмүктэринэн: «СР сыл бастыц спринтера», «СӨ сыл бастыҥ жокейа- 2024» уо.д.а титуллара элбэхтэр.
Константин сүрүн улахан ситиһиилэрэ (кыра сүүрүүлэри киллэрбэккэ туран):
| № | Сүүрүү буолбут сыла | Сүүрүү биэтэгэ (м) | ХаЬыс миэстэ буолбута | Бириистээх сүүрүү аата | Сүүрүк ат аата |
| 1 | 2013 | 2400 | IV | «Лээги Куубага» | Дружина |
| 2 | 2013 | 1600 | II | «Минсельхоз» бирииһэ | Дружина |
| 3 | 2014 | 1600 | I | «Стерх» тэрилтэ бирииһэ | Дружина |
| 4 | 2014 | 1600 | I | «Стерх» тэрилтэ бирииһэ | Турбо Дансер |
| 5 | 2015 | 1600 | I | «Стерх» тэрилтэ бирииһэ | Дружина |
| 6 | 2015 | 2400 | IV | “СР Ил Дархан” бирииһэ | Турбо Дансер |
| 7 | 2015 | 1200 | III | «Минсельхоз» бирииһэ | Плазма |
| 8 | 2016 | 1600 | IV | «Стерх» тэрилтэ бирииһэ | Плазма |
| 9 | 2016 | 1600 | I | «Стерх» тэрилтэ бирииһэ | Турбо Дансер |
| 10 | 2017 | 2400 | III | «Манчаары оонньуулара» | Турбо Дансер |
| 11 | 2017 | 1600 | IV | «Манчаары оонньуулара» | Гридница |
| 12 | 2018 | 1000 | I | «Кылгас дистанция (Спринтерскай)» бирииһэ | Турбо Дансер |
| 13 | 2018 | 1600 | III | «Стерх» тэрилтэ бирииһэ | Турбо Дансер |
| 14 | 2023 | 2400 | III | «Дерби» бирииһэ | Кэскилээнэ |
| 15 | 2023 | 10000 | III | «СР Правительствотын» бирииһэ | Уолчаан |
| 16 | 2023 | 2400 | I | «Минсельхоз» бирииһэ | Йортен |
| 17 | 2024 | 2400 | I | “СР Ил Дархан” бирииһэ | Йортен |
Иннокентий Иванов тренер- жокей. Ат сүүрдүүтүгэр убайа Константин угуйбут. Эмиэ кыра кылаастартан ат баайсан саҕалаабыт. Куоракка үлэлии барыар диэри Сунтаар, Бүлүү бөлөх улуустарын ат сүүрдүүлэрин элбэх төгүллээх чемпиона, призера. 2010 сыллаахха Саха сирин аатырбыт бастакы «Маастар- жокей» тренерэ Ядреев Сергей Петрович ыҥырыытынан Дьокуускай куоракка тиийэн 2 сыл үлэлээбит, үөрэммит. Онтон соҕуруу Краснодарскай кыраайга Россияҕа биир биллэр «Аан дойду кылаастаах тренер, Маастар- жокей» Круглыхин Станислав Николаевич диэн киһиэхэ тиийэн үөрэммит. Манна 2 сыл элбэххэ уһуйуллан дойдутугар Саха сиригэр эргиллэн кэлбит, уонна күн бүгүҥҥээҥҥэ диэри Нам улууһун чулуу сүүрүк аттарын эрчийтэлээн үлэлии сылдьар. Ити үрдүк кылаастаах маастарга үөрэммит үөрэҕэ таах хаалбатах, кыайыылар өр кэтэһиннэрбэккэ кэлитэлээн барбыттар. 2015 сыл «СӨ Ил Дархан бирииһэ» сүүрдүүгэ Хевенли Стид диэн ата бириистээх II миэстэ буолар уонна «Лээги Кубога» кыайыылаах буолар. Онтон эЬиилги сылыгар ол ата «СӨ Ил Дархан бирииһэ» сүүрдүүгэ бастыыр уонна «Лээги Кубога» эмиэ кыайыылаах буолар. Санатан суруйар буоллахха, Сахабыт сиригэр Дьокуускай куорат- Ус Хатыц ипподромугар ыытыллар «СӨ Ил Дархан бирииһэ» уонна Амма улууһугар ыытыллар «Лээги Кубага»- сыл улахан сүрүн сүүрдүүлэрэ буолаллар. Иннокентий аттара итини таЬынан «СӨ Ил Дархан бирииһэ» сүүрдүүгэ өссө 6 төгүл (2014, 2017, 2018, 2019, 2020, 2023сс.) уонна өссө биирдэ «Лээги Кубага» миэстэлэһэ сылдьыбыттар. Иннокентий этэринэн, кинилэр үһүөн хайыы-уйэ былыр «Маастар-жокей» нуорматын толорон баран сылдьаллар үһү, ону билигин хомойуох иҺин Саха сиригэр оннук ааты суох гынан кэбиспиттэр. Онтон атын үһүөн «Маастар- жокей» буолуохтара хаалбыт.
Иннокентий сүрүн улахан ситиһиилэрэ (кыра сүүрүүлэри киллэрбэккэ туран):
| № | Сүүрүү буолбут сыла | Сүүрүү биэтэгэ (м) | Хаһыс миэстэ буолбута | Бириистээх сүүрүү аата | Сүүрүк ат аата |
| 1 | 2013 | 1600 | I | «Үрүҥ Түүн» бирииһэ | Вершитель |
| 2 | 2014 | 2400 | IV | “СР Ил Дархан бирииһэ” | Златоуст |
| 3 | 2015 | 2400 | II | “СР Ил Дархан” бирииһэ | Хевенли Стид |
| 4 | 2015 | 2400 | I | «Лээги Куубага» | Хевенли Стид |
| 5 | 2016 | 2400 | I | “СӨ Ил Дархан” бирииһэ | Хевенли Стид |
| 6 | 2016 | 2400 | I | «Лээги Куубага» | Хевенли Стид |
| 7 | 2016 | 2400 | II | «Эҥсиэли» бирииһэ | Хевенли Стид |
| 8 | 2017 | 2400 | III | “СӨ Ил Дархан” бирииһэ | Хевенли Стид |
| 9 | 2018 | 2400 | IV | “СӨ Ил Дархан” бирииһэ | Эдимон |
| 10 | 2019 | 2400 | IV | “СӨ Ил Дархан” бирииһэ | Есаул |
| 11 | 2019 | 2400 | II | «Дерби» бирииһэ | Сандал |
| 12 | 2019 | 2400 | III | «Лээги Куубага» | Эдимон |
| 13 | 2020г | 2400 | IV | “СӨ Ил Дархан” бирииһэ | Есаул |
| 14 | 2020 | 1400 | I | «Бүлүү Куубага» | Грин Кард |
| 15 | 2021 | 2400 | I | «Дерби» бирииһэ | Нумизматик |
| 16 | 2023 | 2400 | III | “СӨ Ил Дархан” бирииһэ | Аутлендер |
| 17 | 2023 | 1000 | I | «Кылгыс дистанция (Спринтерскай)» бирииһэ | Грин Кард |
| 18 | 2023 | 1400 | I | «Бүлүү Куубага» | Грин Кард |
2015-2016 сыллар түмүктэринэн «СӨ сыл бастыҥ жокейа» үрдүк аатын ылбыт уо.д.а титуллара элбэхтэр.
Валентин Иванов тренер сүрүн көмөлөһөөччүтэ, жокей. Кыра сааһыгар убайдара аты миинньэллэрин көрө-көрө, сайыһан ытыы-ытыы сырса сылдьан ат миинньэр буолбут. Бастаан кыра кылаастарга саас-сайын: куска, окко, саһаан бэлэмнээһинигэр сүүрүк аттары миинньэн хатааһылаан көмөлөһөр үһү. Онтон устунан ити эйгэ абылаҥар ылларбыт. Кини убайдарыгар холоотоххо, саамай кыра сааһыттан ат сүүрдээччи буолбут. Эмиэ улуус хас да төгүллээх чемпиона, призера. 2012 сылга оскуоланы бүтэрэн баран Дьокуускай куоракка үөрэнэ барбыт. 2014 сылтан куоракка Сунтаар аттарын баайсан улэтин са5алаабыт. Бастаан куоракка убайа Константиҥҥа көмөлөһөөччүннэн сылдьан, улахан сүүрүүлэргэ үөрэммит. Онтон Амма улууһун СХПК «Строд» сүүрүк аттарыгар үлэлии киирэн баран, бэйэтэ эмиэ тренердээн баайар, сүүрдэр буолбут. Дьокуускай куоракка маҥнайгы улахан ситиһиитинэн 2017 сылга Рокси Алекс диэн атынан, «СӨ Ил Дархан бирииһэ» сүрүн сүүрдүүгэ бириистээх IV миэстэ буолбут. Билигин Сунтаарбыт улууһун аттарын баайсар, сүүрдэр. 2023 сыл Байсар Барс диэн ата «СӨ Ил Дархан бирииһэ» бириистээх IV миэстэҕэ тиксибитэ, онтон эһиилигэр ити ата «СӨ Ил Дархан бирииһэ» убайа Константин кэнниттэн II миэстэ буолбута. Убайдыы- бырааттыылар Сахабыт сирин улахан сүрүн ат сүүрдүүтүгэр I-II миэстэни ыланнар, нэһилиэкпитигэр улахан үөрүүнү- көтүүнү бэлэхтээбиттэрэ. Ити сыл Байсар Барс ата Амма улууһугар «Лээги Куубага» сүрүн сүүрдүүгэ эмиэ бириистээх II миэстэ буолбута. Эмиэ ити 2024 сыл, Партия диэн Саха сиригэр төрөөбүт сүүрүк ата «Дерби бирииһэ» сүүрдүүгэ I миэстэ буолбута уонна Ньурба куоракка буолбут «Бүлүү Куубага» сүрүн сүүрдүүгэ эмиэ бастаабыта. Мария, Валентин кэргэнэ, эмиэ ат суурдэр. Кыралаан сэмэй кыайыылар кэлитэлииллэр. Сололоох бириэмэтигэр конюшняҕа барсан: ат хаамтарсан, сүүрдэн, сууйан- тараан, уулатан, аһаталаан көмөлөһөр. Кырачаан 2 саастаах уоллара Арылхан, АГАТУ конюшнятыгар күүтүүлээх ыалдьыт. Ийэлээх- аҕатын миинэр аттарын эндэппэккэ билэттиир. Дьиэтиттэн дьаабылыка, банаан, морукуоп, саахар эцин кэһиилээх кэлэн «табаарыстарын» күндүлүүр. Сылаалаах улэ быыһыгар ону- маны бэйэтин саҥатынан кэпсээн- ипсээн, ыллаан төрөппүттэрин аралдьытан дьоллуур.
Валентин сүрүн улахан ситиһиилэрэ (кыра сүүрүүлэри киллэрбэккэ туран):
| № | Сүүрүү буолбут сыла | Сүүрүү биэтэгэ (м) | ХаЬыс миэстэ буолбута | Бириистээх сүүрүү аата | Сүүрүк ат аата |
| 1 | 2016 | 2400 | III | «Лээги Куубага» | Рокси Алекс |
| 2 | 2017 | 1600 | I | «ОКС» бирииһэ | Британика |
| 3 | 2017 | 2400 | IV | “СР Ил Дархан” бирииһэ | Рокси Алекс |
| 4 | 2018 | 2400 | III | «Эҥсиэли» бирииһэ | Вершитель |
| 5 | 2022 | 3200 | I | «Национальное достояние» бирииһэ | Голден Ас |
| 6 | 2023 | 2400 | IV | “СР Ил Дархан” бирииһэ | Байсар Барс |
| 7 | 2024 | 2400 | I | «Минсельхоз» бирииһэ | Евр |
| 8 | 2024 | 2400 | II | «Лээги Куубага» | Байсар Барс |
| 9 | 2024 | 2400 | II | “СР Ил Дархан” бирииһэ | Байсар Барс |
| 10 | 2024 | 2400 | I | «Булуу Куубага» | Партия |
| 11 | 2024 | 2400 | I | «Дерби» бирииһэ | Партия |
| 12 | 2024 | 2000 | II | «Амма улууһун баһылыгын» бирииһэ | Эллизиум |
2024 сыл түмүгүнэн Валентин убайа Константинныын «СР сыл бастыҥ жокейа» буоланнар, дьиэ кэргэттэригэр, нэһилиэк дьонугар улахан үөрүүнү аҕалбыттара.
Уолаттар аҕалара Иванов Валентин Константинович эдэр сылдьан ат сүүрдэрэ. Кинилэр саҕана туох да улахан эрчийиитэ суох, сороҕор сыһыыга мэччийэ сылдьыбыт хаҥыл аттары ыҥыыра- таймата суох, 2-3 киЬи тутан биэрбитигэр хап гына олоро биэрээт, тиҥилэхтээн кэбиһэллэр үһү. Биир үксүн аттара сүүрэр суолтан халыйан, эбэтэр аттарыттан бырахтаран күрэхтэн туорааччы да үгүс буолар эбит. Ким атыттан бырахтаран сууллубакка кэлбит, сороҕор кыайыылаах буолан хаалар көрүдьүөһэ эҥин баар буолара үһү. Валентин Константинович дьөһөгөй оҕото сылгы куттаах киһи эбит. 1990 сылга «Чемпион сылгыһыт» аатын сүгэн, санныгар аалай лиэнтэни кэппит. Өр сылларга совхозка, колхозка сылгыһытынан үлэлээбит «Коммунистическай үлэ ударнига». Кини уолаттарын барыларын кыраларыттан аты миинньэргэ, ыҥыырдыырга, сыарҕаҕа көлүйэргэ, сарсыарда далтан тутан хаарын кырыаччылаан, туйахтарын иһэхтииргэ үөрэтэлээбит. Валентин Константинович орто уола Юрий кэпсииринэн кыра сылдьан о5уЬу эмиэ айааһаан миинньэн, молоку- диэн кыра сыарҕаҕа көлүйэн: от-мас, муус-уу тиэнэн тасталлара үһү. «Айааһыырга оҕус аттааҕар сүр күүскэ мөҕөр- мөхсөр уонна ыарыылаахтык быраҕар эбит этэ,»- диэн кэпсээччи. Онон уолаттар бары акка сыста5ас дьоннор.
Онон биир дьиэ кэргэнтэн 4 ат сүүрдээччи баара, бэйэтэ дьикти көстүү. Сахабыт сиригэр, киэҥ Арассыыйабытыгар да итинник суох буолуо. , аҕаларын туйаҕын хатаран,- үһүөн сылгы куттаах дьон, сылгыһыт хоһууннара. Үс ини-биилэр: Валентин Валентинович, Иннокентий Валентинович, Константин Валентинович “Маастар-жокей” аатын ыланнар биһиги нэһилиэкпитин, бүтүн улууспутун даҕаны киэҥ Саха сиригэр ааттата сылдьаллара саарбаҕа суох!
(ХI кылаас үөрэнээччитэ Олимпий Иванов үлэтиттэн туһанылла.)
