Арыылаахтар — тыылга
Арыылаах нэһилиэгин олохтоохторо сэрии ыар дьылларыгар санаалара самныбакка, Кыайыы туһугар күнү-дьылы аахсыбакка, түүннэри-күнүстэри сылайары билбэккэ үлэлээбит дьоммут сырдык ааттарын ахтан ааһыаҕыҥ
Сэрии саҕаланыыта бастакы ыҥырыкка түөрт колхуостан күүстэригэр сылдьар төһүү үлэһит эр дьоннор хомуллан барбыттара. 1941 сыл сааһа олус тымныы, тыаллаах — хаардаах, уутун — хаарын көтүтэн кэбиспитэ. Бэс ыйыттан саҕалаан уоттаах кураан сатыылаабыта. От ыйыгар ойуур баһаара туран, күн — ый көстубэт буруота сабардыыра, киһи хара5а аһыйара. Эрдэ хаһыҥ туһэн, кылгас соломолоох бурдук үлүйбүтэ ол иһин оту уу кытыытыттан, өтөхтөн оттообуттара. Ыар дьыллар са5аламмыттара..
Биһиги нэһилиэкпит дьоно-сэргэтэ сэриигэ барбыт дьоннорун солбуйан үлэлээн хамсаан барбыттар. Илии тиийбэт ыарахан үлэлэргэ оҕо, дьахтар аймах туруммута. Бу күнтэн ыла дьон кыайыы туһа диэн бэйэлэрин харыстаммакка үлэлээбиттэрэ, бэйэлэрэ хам аччык сылдьан оборона фондугар эти, арыыны, бурдугу, балыгы, түүлээҕи, ичигэс таҥаһы, харчыны биэрбиттэрэ.
«Трудовой» холкуос кыргыттара Потапова Мария Семеновна, Иванова Мария Константиновна, Еремеева Матрена Николаевна от охсуута, кээһиитэ, мас мастааһына, тиэйиитэ, сиэрдийэ кэрдиитэ о.д.а. эр дьон үлэтин барытын кыайа-хото үлэлээбиттэрэ. Ол иһин кинилэри дьон «биһиги оҕонньотторбут» диэн ааттыыллара. Кэргэнэ сэриигэ баран, 3 оҕотун соҕотох ииппит Маарыйа Көстөкүүнэбинэ эдэригэр ааттаах ат айааһааччы этэ. Ханнык баҕарар ат үөһэ олордо да, кынаттаах курдук элэстэнэн хаалара.
Саха АССР 20 сыллаах юбилейын Бочуотун кинигэтигэр үрдүк ситиһиилэрин иһин 1942 с. оройуонтан 5 киһи, ол иһигэр «Трудовой» колхуос ҮТФ сэбиэдиссэйэ Данилов А.И., киллэриллибиттэр.
1942с. балаҕан ыйын 5-с күнүгэр «Трудовой» колхуостан ыанньыксыт Федорова Ксения Ивановна оройуон Бочуотун дуоскатыгар көрдөрүүгэ таһаарыллыбыт. Хас ынаҕын аайыттан 800 кг оннугар 876 кг үүтү ыабыт. Оройуон орто көрдөрүүтэ 1948 с. 663 кг., 1950 с. 414 кг. буоллаҕына, Ксения Ивановна көрдөрүүтэ чахчы чаҕылхай буолан, Бүтүн Союзтааҕы уонна Саха АССР тыатын хаһаайыстыбатын быыстапкаларыгар кытыннаҕа.
Бүтүн Союзтааҕы уонна Саха АССР тыатын хаһаайыстыбатын быыстапкаларыгар кытыбыт Данилова Елена Ильиничнэ үүт ыамын былаанын сылын аайы аһара толороро. 1943с. САССР Верховнай Советын Президиумун Бочуотунай Грамотатынан наҕараадаламмыта.
«Кыһыл былаах» холкуос үлэни кыайар эр дьоно бары сэриигэ барбыттара. Холкуос үлэтэ аҕыйах оҕонньотторго, дьахталларга хаалбыта. Бу дьон тоҕуһуттан үөһээ саастаах оҕолору хамаандалаан, үлэ күүстээҕин үлэлээбиттэрэ. Үлэһит бастыҥа, хоһуун дьахтар Саввинова Варвара Федотовна бэйэтэ мас, от тиэйэн, ферма сүөһүтүн аһатара. Бэйэтигэр уонна сэриигэ барбыттар кэргэттэригэр мастарын ойууртан кэрдэн, оҕуһунан тиэйэн киллэрэрэ. . Саас ыһыыга ат айааһаан бороонньулуура. Аттары сыарҕаҕа көлүйэн айааһыыра. Холкуоска кини от тиэйэрин таһынан, уу баһара. Түүн элбэх кэргэн этэрбэһин тигэрэ. Сэрии кэнниттэн тутуу маһын кэрдэн атынан тиэйэрэ, кыһыҥҥы хотон маһын бэлэмниирэ. Өрүүкээҥҥэ сайылык оҕолорун хамаандалаан, сайылык хаһаата туппута. Өлөксөй Константинов оҕонньордуун сиилэс хастаран оҥоттороллоро. Ол курдук туохтан да толлубат кыайыгас, хоһуун дьахтар эбит». Кыһыҥҥы үлэни эмиэ ааҕан сиппэккин. Сэрии усталаах туоратыгар саха хоһуун дьахталлара ити курдук үлэлээбиттэрэ.
1942 с. «III Пятилетка» холкуостан аҕас-балыс Сафоновалар, барыта 10 сытыы-хотуу, кыанар кыргыттар Кэмпэндээйигэ туус хостооһун үлэтигэр барбыттара. Тиийээт да, туус оргутар оҥкучах хаһыытыгар түөрт буолан үлэлээбиттэрэ. Оҥкучахтарын дириҥэ 3 м., устата 5 м. Кыһын тымныыта бэрт буолан, буор хаһыыта олус ыарахан үлэ этэ. Онтон мас кэрдиитигэр, туус оргутуутугар, Устьеҕа баржаҕа туустаах кууллары куруустааһыҥҥа сэрии бүтүөр диэри 3 сыл үлэлээбиттэрэ. Үчүгэй үлэлэрин иһин «стахановец» аатын ылбыттара, үрдүк нуормалаах аһынан хааччыллыбыттара. Оччотооҕу наҕараада диэн ас нуормата этэ…
Игнатьева Марфа Ефимовна кэргэнин, быраатын сэриигэ атааран баран, эр киһини солбуйан үлэлээбитэ. Биир сайын буор таһыытыгар, бурдук ыһыллыар диэри ходуһа сабыытыгар, онтон бурдук ыһыытыгар, ыһыахха диэри эмиэ ходуһа сабыытыгар, от охсуутугар, мунньуутугар, кээһиитигэр, күһүн бурдук хомууругар эргиччи сылдьыбыт.
Кыһыҥҥы үлэни эмиэ ааҕан сиппэккин. Сэрии усталаах туоратыгар саха хоһуун дьахталлара ити курдук үлэлээбиттэрэ.
«III Пятилетка» колхоз кырдьаҕас чилиэнэ, 73 саастаах Сидорова Анастасия эмээхсин 20 хонукка 16,32 га оту о±уста. Эмээхсин этэр: «Бачча сааспар диэри маннык улахан сэриини истибэтэ±им уонна немецкэй фашист үөрдэрин 89 курдук икки атахтаах сидьи² кыыллары аан дойду билбэтэ±э. Ити сидьи²нэр букатыннаахтык аан дойду ньууруттан суох буолан, эйэлээх Ийэ дойдубут чэлгийэ сайдарыгар мин туох баар күүспүн колхо´ум производствотугар уурабын.» Ити курдук кырдьаҕастар Аан дойдуну көмүскүүр сэрии кэмигэр үлэҕэ патриотическай өрө көтөҕүллүүнэн дойду оборонатын бөҕөргөтөллөр.
«Сталин суола» холкуос 1943 с. арыы поставкатын 100%, бурдук, хортуоппуй, эт киэнин 100%, холкуостаахтар дохуоттарын төлөөһүнү 100% болдьоҕун иннинэ төлөөн бүтэрбитэ. Сүөһү, сылгы иитиитин былааннарын туһааннааҕынан 100,6% уонна 101,2% толорбута. Маны таһынан сүөһүтэ суох красноармеецтар кэргэттэрин сүөһүлээбитэ. Биир көлөһүн күнүгэр 2 солк. 20 харчы, арыы 10 гр., оҕуруот аһа 1,2 кг. дохуот тиксибитэ.
Оҕо этэрээтэ
Сэрии маҥнайгы сылларыгар «Сталин суола» холкуоска оскуола оҕолоруттан турар биригээдэ тэриллибитэ. Холкуос бэрэссэдээтэлэ ЗАхар Федотович Саввинов, нэһилиэк Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ Татьяна ильинична.Алексеевалыын сүбэлэһэн баран, 20 оҕоттон окко, бурдук хомууругар үлэлиир биригээдэ тэрийбиттэрэ. Бастакы сылларыгар оскуола учуутала Васильева Мария Семеновна салайбыта. Кэнники сылларга биригэдьиирдэринэн үлэлэбиттэрэ: Ефремова Анисия Гаврильевна, Михайлов Афанасий Аркадьевич, Яковлев Кирилл Романович уо.д.а. . Биригээдэ ортотунан 25 чилиэннээҕэ. Улахан дьонтон хаалсыбакка, биир да күн сынньаммакка, сайын устата 250-270 тонна оту оттоон холкуоска туттараллара. 1943 сыл сайыныгар обкомол секретара таб. Атласов, райкомол секретара таб. Аргунов В.И. кэлэн, көһөрүллэ сылдьар Кыһыл Знамяны бу оҕо биригээдэтигэр туттарбыттара 1944 с. Федор Попов аатынан оскуолунай этэрээт 16 оҕотуттан 7 басты²нара ыччат оройуоннааҕы конкурсугар кыттыбыттара. Олортон 12 саастаах Проня Ефимов 7 күн 7,06 гектар сири муспута, Гоша Семенов 8 күн устата массыынанан 29,2 гектары оҕустарбыта. Степа Герасимов 9 күн 9,27 гектары илиинэн охсубута. Герасимов Степа ,Чириков Ильялыын оройуон, республика конкурсугар кыттан иккиэн 3 гектары, ол аата биирдиилэрэ балтараалыы гектары охсон оҕолор ортолоругар бастакы миэстэни ылбыттара. Ити сыл Герасимов Степаҕа Минпрос, комсомол обкома, Сир оҥоһуутун народнай комиссариата Бочуотунай Грамота биэрбиттэрэ. Ол Грамота суругар нууччалыы маннык тыллар бааллара: «За высокие производственные показатели в годы войны на полях колхозов…» Икки уол: Семенов Гоша, Яковлев Петя солбуһа сылдьан ат массыынатынан от оҕустараллара. Биригээдэҕэ уончаларыттан эрэ тахсыбыт аҕыс кыыс: Чирикова Валя, Чирикова Катя, Яковлева Аня, Алексеева Маша, Яковлева Шура, Догойдонова Дуня, Прокопьева Катя уонна Герасимова Фекла үлэлээбиттэрэ..Биригээдэ 1946 сылга диэри үлэлээбитэ.
1944 с. Арыылаах нэһилиэгэ (4 холкуос) государственнай былаанын ынах сүөһүгэ 113%, сылгыга 103%, госпоставка былаанын 100% болдьоҕун иннинэ толорон, райсовет, райком көһө сылдьар Кыһыл Знамятын ылбыта.
Оборуона пуондата
1942 с. оборона пуондатыгар балыктыыр 98 киһилээх балыксыттар Нэнэкэтээҕи биригээдэлэрин улахан тэрийэр дьоҕурдаах, үрдүк аптарытыаттаах кыһыл бартыһаан Павлов Елиферий Николаевич салайбыта. 4 мунханы күҥҥэ иккилиитэ түһэрэн, сыралаһан үлэлээннэр ахсынньы 10 күнүгэр 4 тонна 326 кг талыы собону ылбыттар. 4-с квартал былаанын 107% эбэтэр 38,4 тонна оннугар 41 тонна 326 кг. туттаран, былааннарын аһарбыттар
Сунтаар оройуонун үлэһиттэригэр Арыылаах толорута суох оскуолатын үөрэнээччилэрэ уонна үлэһиттэрэ «Советскай Саха сирэ» самолеттар эскадрильяларын үбүлүүргэ көхтөөхтүк кыттыаҕын диэн ыҥырыыны ылыммытарын туһунан оройуон хаһыатыгар оскуола дириэктэрэ Иван Трифонов заметката 10.12.1942 с. бэчээттэммит. Ынырыытын дьыаланан бигэргэтэн, оскуола коллектива тута 640 солк. киллэрбит. Ыҥырыыны өйөөн нэһилиэк 26 активистара 500 солк., сэбиэт бэрэссэдээтэлэ Т.И. Алексеева 40 солк., «Кыһыл былаах» к-с бэрэссэдээтэлэ Петр Федоров 30 солк., оскуола дириэктэрэ И.Г. Трифонов 20 солк. самолет тутуутугар анаан биэрбиттэр.
1943с Арыылаах нэһилиэгин сулууспалаахтара уонна колхуостаахтара 3730 солк сууммалаах 60 устуука бэлэхтэри оҥорон, сэриилэһэр Кыһыл армия байыастарыгар ыыппыттар, «Советская Якутия» диэн танковай колонна тутуутугар 1000 солк., всеобуч подразделениета 700 солк. биэрбиттэр.
Кыһыл армеецтар оҕолоругар көмөлөһөн, Арыылаах нэһилиэгин 3 колхуостара үөскээбит ыарахан балаһыанньаны учуоттаан, колхуоһунай интэринээти 1943 c. аһан үлэлэтэргэ быһаарыммыттар. Интэринээккэ 15 саамай наадыйар үөрэнээччилэр ылыллыбыттар.
Салайааччылар
Сэрии сылларыгар дьону аһатар туһуттан оҕуруот биригээдэлэрин тэрийбиттэрэ. «III Пятилетка” холкуоска биригээдэни фронтовик кэргэнэ Захарова Мария Егоровна уонна кырдьаҕас холкуостаах Игнатьев Яков Петрович салайбыттара. Ити билиҥҥи Хаппыыста буолатыгар, урукку сүөһү өлөрөр сиргэ «Бойняҕа» турнепыһы, эриэппэни, моркуобу, сүбүөкүлэни, луугу, хаппыыстаны уо.д.а. үүннэрэн, көлөһүн күнүгэр түҥэттэллэрэ. «Сэмэн куруҥа» диэн сиргэ эмиэ хортуоска буолата баар этэ. Онно Сидорова Анна Николаевна, Бочугурова Александра Христофоровна, Филиппов Алексей уо.д.а. үлэлээбиттэрэ. Арҕаа – сэрии уота күүдэпчилэнэр, манна кураан, аһыҥа оту-маһы уотунан салыыр, хотон кураанах, аһыырга ас суох. Маннык балаһыанньаҕа олорон, кыаммат өттө мөлтөөн, ыран-быстан, хоргуйууга ылларан барбыттара. Һчүгэй салайааччылаах, кыанар холкуостарга хоргуйан өлүү тахсыбатаҕа. Холобур, ”Трудовой” холкуоска бурдуктара үүнэрэ бэрт буолан уонна бэрэссэдээтэллэрэ А.И.Данилов уора-көстө аһата олорбут буолан, дьон өлбөтөҕө.
«III Пятилетка» холкуоска кыһыл бартыһаан Елиферий Павлов сэрии бастакы сылыгар бэрэссэдээтэллээбитэ. Кини бурдук атаҕын көҥүлэ суох дьонугар түҥэтэн биэрбитин, ким эрэ үҥсэн, оройуонтан боломуочунай бэрэбиэркэлии тахсыбыт. Түҥэппит дьонун испииһэгэ баара үһү. Боломуочунай онтун тэлимнэтэ-тэлимнэтэ, дибдийбит. Лэппиэрэй: «Аҕал эрэ, тоойуом, көрүөхпүн», — диэн ылбыт, онтон кумааҕытын ыстаан-ыстаан баран, тибиирэн кэбиспит. «Испииһэгиҥ бу баар, аан ол баар, тахса тур!» — диэн бардьыгынаабыт. Оччотооҕуга ити улахан харса суох быһыы этэ. Оннооҕор кыра дьыалаҕа дьон хаайыыга барара. Бууннаабыт бэрэссэдээтэли райком бюротун мунньаҕар ыҥырбыттар. Онно кини: «Сэбиэскэй киһи – биһиэхэ саамай сыаналаах капитал диэн улуу сирдьиппит И.В.Сталин үөрэппитэ, ол иһин кини үөрэҕинэн мин дьоммун сутаан өлүүттэн быыһаатым» диэн эппитин этэ турбут. Ол иһин эбитэ дуу, кыһыл бартыһаан диэн аахсыбыттара дуу, Лэппиэрэй дьыалатын суукка биэрбэккэ, кытаанах быыгабарынан муҥурдаммыттар. Е.Н.Павловы ол кэннэ Дьаархан нэһилиэгэр ыыппыттар. Онно да дьону хоргуппатаҕа диэн, кэлин дьаархаттар махтана ахталлар.
«Сталин суола» холкуоска З.Ф.Саввинов дьоҥҥо бурдук түҥэтэн, үс сылга Бүлүү хаайыытыгар баран кэлбитэ. Кинини солбуйа хаалбыт бэрэссэдээтэл Иванов Роман Макарович онтон толлон-куттанан турбакка, иккис суот-учуот тэтэрээтин оҥосто-оҥосто, эмиэ уора-көстө түҥэтэ олорбут. Ону тэҥэ ыалларга ыан, кымыстаан иһэллэригэр холкуос биэлэрин биэрэрэ. Биэ үүтэ доруобуйаҕа туһалааҕа биллэр.
Герасимов Степан Павлович ахтыытыттан: «Àрыылаах нэһилиэгэр сельсовет председателинэн Àлексеева Татьяна Ильинична уһулуччу таһаарыылаахтык үлэлээбитэ. Кини ликбезкэ үөрэнэн, ааҕарга-суруйарга үөрэммит. Маҥнай кылгас курс кэнниттэн, «Тыһакыыс» холкуоска» ветсанитарынан үлэлээбитэ. Оройуон салалтата булугас-талыгас, өйдөөх, үлэһиттэри кытта уопсай тылы сатаан булар, мунньахтарга араатар бэрдэ кыыһы таба көрөн, Àрыылаах нэһилиэгэр сельсовет председателинэн быыбардатан үлэлэппиттэрэ. Мин кинини бэрт кыра эрдэхпиттэн көрөн билэрим. Кини салайааччы быһыытынан салайар дьоҕурдааҕа. Дьону кытта табан кэпсэтии маастара этэ. Биир ураты дьоҕура — уһулуччулаах араатар этэ. Сорохтор курдук кумааҕыга сурунан баран, ону ааҕан биэрэрин биирдэ да көрбөтөҕүм. Кумааҕыта суох биир тыынынан хас да чаас араатардыыр дьоҕурдааҕа. Тыл уонна дьыала бииргэ дьүөрэлэспит киһитэ диэн, дьэ, кини этэ. Бу дьоҕур мээнэ киһиэхэ бэриллибэт эбээт. Татьяна Ильиничнаҕа салайар дьоҕур, тэрийэр үлэ уонна ылыннарыылаах тыл бииргэ дьүөрэлэспит киһитэ этэ. Сэрии сылларыгар сэрии сабыдыалыттан, сут-кураан содулуттан дьон олоҕо олус ыараабыта, күүстээх үлэҕэ кыһыннары-сайыннары мускуллубут дьон Àрыылаахха сынньалаҥы, көрү-нары сатаан тэрийэр этилэрэ. Ол ордук чаҕылхайдык Уулаах Àтах ыһыаҕар көстөрө. Ону иилээччинэн-саҕалааччынан совет председателэ Татьяна Ильинична этэ. Àнал комиссия тэрийэн, таҥас-сап суоҕар харыйа отуулары оҥотторон, аар баҕах туруортаран, аһы-үөлү дэлэччи тэрийэн, Уулаах Àтахха бэл сэрии сылларыгар бэртээхэй ыһыахтар тэриллэллэрэ. Оройуон үгүс нэһилиэктэриттэн ыһыахтыы диэн дьон бөҕө тоҕуоруһара. 50-чаҕа тиийэр аттаахтар парадка курдук субуһан, ыһыахтыы кэлэллэрэ. «Оол Бордуолаахтар иһэллэр», — дэһэллэрэ, уонунан ааҕыллар аттаахтар ыга киэргэнэн, биирдэ баар буола түһэллэрэ. Ол курдук Тирэҕэттэн, Сиэйэттэн, Чакыртан, БордоӨтон, бэл, ыраах Бүлүүчээнтэн тиийэ кэлэллэрэ. Уҥуоргута нэһиилэ көстөр улуу түһүлгэлэр тэриллэллэрэ, хас да киһи биир түһүлгэҕэ үҥкүү тылын этэрэ. Хапсаҕай, илии атах оонньуулара, сүүрүү, ат сүүрдүүтэ ураты кэрэтик тэриллэрэ. Ыһыах кульминациятынан биэ кымыһын тэрээһиннээхтик олорон иһии буолара. Ону олус бэркэ табан тэрийэллэрэ. Эрдэттэн 5-6 түһүлгэҕэ олороллоро. Эмискэ хамаанда бэриллэр: «үҥкүүгүтүн тохтотуҥ, кымыс иһиитэ буолар. Түһүлгэлэринэн бары биир кэмҥэ олоруҥ!» Биэс чөҥөрө түһүлгэ биир кэмҥэ олоро биэрэр. Симиир иһиккэ кымыс таһыыта буолар. Чороохтор, ымыйалар, баххахтар баар буола түһэллэр. Дьэ, олорон эрэ, наҕылыччы, сүөгэй, арыы тумалаах кымыс иһиитэ саҕаланнаҕа ол. Эттэххэ дөбөҥ, бу элбэх тэрийэр үлэ түмүгэр ситиһиллэрэ. Оччолорго Àрыылаах нэһилиэгин дьоно-сэргэтэ түмсүүлээҕэ онно чаҕылхайдык көстөрө. Бэл, эр дьон үксэ сэриигэ барбыттарыгар, оҕонньоттор, эмээхситтэр, дьахталлар, оҕолор хаалбыттарын кэннэ, Сэбиэт, холкуос бэрэссэдээтэллэрэ Дьахтар ыһыаҕын тэрийэллэрэ. Àатырар Уулаах Àтах ыһыаҕа сэрии да кэмигэр тохтооботоҕо. Үҥкүүгэ, спортивнай оонньууларга барыта дьахталлар кытталлара. Ыраахтан көрдөххө, биир кэм бобуонньуктуу бааммыт төбөлөр көстөллөрө».
Улуу Кыайыынан тумуктэммитэ 80 сыла буолар. Дойдуларыгар хаалбыт дьон фронт туһугар күүстэрэ тиийэринэн үлэлээбиттэрэ Улуу Кыайыыны чугаһатарга киллэрбит кылааттара муҥура суох. Кинилэр дууһаларыгар тымныы тыынынан хаарыйбыт, ааспат — арахпат ыар аһыыны, сыр5ан бааһы хаалларбыт бу ынырыктаах сэрии туһунан ейдебул көлүөнэттэн көлүөнэ5э сүтүө суо5а.